विश्व प्रकाश शर्मा
आजबाट हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि विशेष महत्व राख्ने अधिकमास अर्थात् मलमास सुरु भएको छ । करिब प्रत्येक तीन वर्षमा एकपटक आउने यो महिना यस वर्ष जेठ ३ गतेदेखि सुरु भई असार ३१ गतेसम्म रहनेछ । नेपाली समाजमा अधिकमासलाई लिएर अनेक धारणा, विश्वास, भय र आस्थाहरू जीवित छन् । कतै यसलाई शुभकार्य रोक्ने “मलमास” भनिन्छ भने कतै भगवान विष्णुको विशेष कृपा प्राप्त हुने “पुरुषोत्तम मास” का रूपमा पूजा गरिन्छ । तर वास्तवमा अधिकमास के हो ? धर्मले यसलाई किन विशेष बनायो ? विज्ञानले यसको आवश्यकता किन देख्यो ? र समाजमा यसको प्रभाव किन यति गहिरो छ ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर केवल धार्मिक कथा वा परम्परामा मात्र सीमित छैन, यसको आधार खगोल विज्ञान, समय गणना, मनोविज्ञान र सामाजिक संरचनासँग समेत जोडिएको छ ।
हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार अधिकमासलाई प्रारम्भिक समयमा “मलमास” अर्थात् काम नलाग्ने, अशुभ वा उपेक्षित महिना मानिन्थ्यो । पुराणहरूमा वर्णन भएअनुसार सबै महिनाहरूले आफ्नो–आफ्नो देवता र महत्व पाए पनि यो अतिरिक्त महिना कसैको अधीनमा थिएन। अपमानित र निराश भएर यो महिना भगवान विष्णुको शरणमा पुगेको कथन पाइन्छ । त्यसपछि भगवान विष्णुले यस महिनालाई आफ्नो नाम “पुरुषोत्तम” प्रदान गर्दै सबैभन्दा पुण्य र पवित्र महिना घोषणा गरे । त्यसयता अधिकमासलाई केवल समयको अतिरिक्त भाग नभई आत्मशुद्धि, तपस्या र ईश्वरप्रतिको समर्पणको समयका रूपमा लिइन थालियो ।
वेद, पुराण र स्मृतिहरूले अधिकमासमा भौतिक सुखभन्दा आध्यात्मिक चेतनालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सन्देश दिन्छन् । यही कारण विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ व्यापार, ठूलो लगानीजस्ता सांसारिक शुभकार्यहरू यो महिनामा रोक्ने परम्परा विकसित भयो। यसको अर्थ अशुभ समय भन्ने होइन, बरु मानिसलाई केही समय सांसारिक व्यस्तताबाट अलग राखेर आत्मचिन्तन, संयम र साधनातर्फ फर्काउने प्रयास हो । हिन्दु दर्शनले जीवनलाई केवल भौतिक उपलब्धिको यात्राका रूपमा होइन, आत्मा र चेतनाको विकासको प्रक्रियाका रूपमा हेर्छ । अधिकमास त्यही चेतनालाई जागृत गराउने काल मानिन्छ ।
धार्मिक रूपमा यस अवधिमा भगवान विष्णु, कृष्ण र नारायणको पूजा–आराधना, गीता तथा श्रीमद्भागवत पाठ, जप, तप, उपवास, दान र सत्संग अत्यन्त फलदायी मानिन्छ । धेरै धार्मिक विद्वानहरूका अनुसार अन्य महिनाभन्दा अधिकमासमा गरिने पुण्य कर्मको फल बहुगुणा प्राप्त हुने विश्वास रहिआएको छ । यही कारण यो महिना हिन्दु समाजमा आत्मिक शुद्धीकरणको अवसरका रूपमा स्थापित छ तर अधिकमासको अर्को अत्यन्त रोचक पक्ष यसको वैज्ञानिक आधार हो । धेरै मानिसले यसलाई केवल धार्मिक विश्वासका रूपमा बुझ्ने गरे पनि वास्तवमा यो खगोल विज्ञानसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ । पृथ्वीले सूर्यको एक परिक्रमा पूरा गर्न करिब ३६५ दिन लिन्छ भने चन्द्रमाको गणनामा आधारित हिन्दु पात्रोको एक वर्ष करिब ३५४ दिनको हुन्छ । अर्थात् हरेक वर्ष चन्द्र र सौर पात्रोबीच करिब ११ दिनको अन्तर पैदा हुन्छ । यही अन्तर निरन्तर बढ्दै गए ऋतु, मौसम र चाडपर्वको समय नै बिग्रिन सक्छ । उदाहरणका लागि दशैं जाडोमा नभई गर्मीमा पर्न सक्थ्यो, तिहारको मौसम परिवर्तन हुन सक्थ्यो । त्यसैले करिब ३२ देखि ३३ महिनामा एक अतिरिक्त महिना थपेर यो अन्तरलाई सन्तुलन गरिन्छ, जसलाई अधिकमास भनिन्छ ।
यस अर्थमा अधिकमास कुनै अन्धविश्वास नभई हजारौं वर्षअघि विकसित गरिएको अत्यन्त उन्नत समय व्यवस्थापन प्रणाली हो । आधुनिक विज्ञानले समेत चन्द्र र सौर पात्रोबीचको यो अन्तरलाई स्वीकार गर्छ । विश्वका विभिन्न सभ्यताहरूमा पनि यस्ता अतिरिक्त समय समायोजनका अभ्यास पाइन्छन् तर हिन्दु धर्मले यसलाई केवल गणितीय सुधारमा सीमित नराखी आध्यात्मिक अर्थसमेत जोडिदिएको देखिन्छ ।
सामाजिक रूपमा अधिकमासको प्रभाव मिश्रित देखिन्छ । एकातिर धार्मिक गतिविधि, पूजा, कथा, भागवत, सत्संग र दान–पुण्यका कार्यक्रम बढ्छन् भने अर्कोतर्फ विवाह, घर निर्माण, व्यापारिक उद्घाटन र उत्सवहरू रोकिने हुँदा बजारमा केही सुस्तता देखिन्छ । सुनचाँदी, पार्टी प्यालेस, निर्माण र विवाहसम्बन्धी व्यवसायहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने गरेको व्यवसायीहरू बताउँछन् । तर समाजशास्त्रीहरूका अनुसार यही विश्रामले मानिसलाई केही समय उपभोगवादी जीवनशैलीबाट टाढा राख्ने काम पनि गर्छ ।
अधिकमासलाई “अशुभ” भनेर डराउने परम्परा भने समयसँगै आलोचनाको विषय पनि बनेको छ । धर्मविद्हरू स्वयंले अधिकमासलाई अशुभ नभई “आध्यात्मिक प्राथमिकताको समय” का रूपमा बुझ्न आग्रह गर्दै आएका छन् । वास्तवमा यो महिना कुनै नकारात्मक शक्ति वा दुर्भाग्यसँग सम्बन्धित छैन । बरु मानिसले आफ्नो जीवन, व्यवहार, क्रोध, लोभ, अहंकार र भौतिक मोहलाई नियालेर आत्मिक सन्तुलन खोज्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने सन्देश यसले दिन्छ ।
आजको तीव्र गतिमा दौडिरहेको आधुनिक समाजमा अधिकमासको सान्दर्भिकता झन् गहिरो देखिन्छ । मानिससँग प्रविधि छ, सुविधा छ, सम्पत्ति छ, तर मानसिक शान्ति हराउँदै गएको अनुभूति बढ्दो छ । तनाव, आक्रोश, प्रतिस्पर्धा र भौतिक मोहबीच अधिकमासले मानिसलाई केही समय रोकिन, आफैसँग संवाद गर्न र आफ्नो अस्तित्व बुझ्न प्रेरित गर्छ । यही कारण धेरै विद्वानहरूले अधिकमासलाई धर्म र विज्ञानबीचको अद्भुत सेतुका रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन् ।
समग्रमा अधिकमास केवल पात्रोमा थपिएको अतिरिक्त महिना होइन । यो समय, चेतना, धर्म, विज्ञान र जीवनदर्शनको संगम हो । एकातिर यसले पृथ्वी र चन्द्रमाको गणित मिलाउँछ भने अर्कोतर्फ मानिसलाई आफ्नो भित्री संसारसँग जोड्ने अवसर दिन्छ । त्यसैले अधिकमासलाई केवल शुभ–अशुभको सीमित दृष्टिकोणबाट होइन, जीवनलाई पुनः सन्तुलित बनाउने आध्यात्मिक र वैज्ञानिक चक्रका रूपमा बुझ्नु आजको आवश्यकता देखिन्छ । (लेखक राजनीतिक विश्लेषक तथा प्राकृतिक अध्ययनरत हुन्)
एक प्रश्न संवाददाता 
